አንዳንድ ሐሳቦች- ስለኢትዮጵያ የቴሌቪዥን ሚዲያ (ክፍል ፩)

እንደ መንደርደሪያ

ጥቅምት 6 ቀን 2008 ዓ.ም. በወጣው አዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ ለግል ቴሌቪዥን ፈቃድ መስጠት በመጪው ዓመት እንደሚጀመር የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለሥልጣን ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ ልዑል ገብሩ መናገራቸውን የሚገልጽ ዜና አነበብኩ፡፡ የታሰበው ዕውን መሆኑ ጊዜው ሲደርስ የሚታይ ቢሆንም፣ ሐሳቡ መነሳቱ በራሱ ትልቅ ነገር ነውና አቶ ልዑልንና አዲስ አድማስን ”ቸር ወሬ ያሰማችሁ!” ልላቸው እወዳለሁ፡፡

በኢትዮጵያ የግል ቴሌቪዥን መኖር ጉዳይ ላለፉት 24 ዓመታት ተደጋግሞ ሲነሳ የቆየ ነው፡፡ ከ1995 ዓ.ም. በፊት በአገሪቱ የነበሩት አንድ ብሔራዊ ቴሌቪዥንና አንድ የትምህርት ቴሌቪዥን ብቻ መሆናቸው የቴሌቪዥን አገልግሎትን ውስን ይዘት ያለው እንዲሆን አድርጎት ቆይቷል፡፡ ከ1983 ዓ.ም. የመንግሥት ለውጥ በኋላ ሐሳብን በነፃነት እና በተለያዩ መንገዶች መግለጽ በመርህና በሕግ የተረጋገጡ መብቶች መሆናቸውን ተከትሎ ከመገናኛ ብዙኃን መካከል አንዱ በሆነው የብሮድካስት ሚዲያ ዘርፍ የኅትመት ሚዲያውን ያህል እርምጃ ያለመታየቱ የተለያዩ ጥያቄዎችን አስነስቷል፡፡ ዋነኛው ጥያቄ የአማራጭ ሚዲያ መኖር ሲሆን፣ በተያያዥነትም በአሁኑ ወቅት በሥርጭት ላይ ያሉት የቴሌቪዥን ሚዲያዎች የአገልግሎት ጥራት፣ የጊዜ ርዝማኔ፣ እና የሥርጭት ተደራሽነት አብረው የሚነሱ ጥያቄዎች ናቸው፡፡

እርግጥ ነው፤ በኢትዮጵያ የብሮድካስት ሚዲያን ለማስፋፋት የተለያዩ እርምጃዎች ባለፉት ዓመታት ተወስደዋል፡፡ የሕግ ማዕቀፍ ከመፍጠር አንስቶ የብሮድካስት ሚዲያዎች ቁጥር እንዲጨምር ተደርጓል፡፡ በሕግ ደረጃ በ1991 ዓ.ም. እና በ1999 ዓ.ም. የወጡት የብሮድካስት አዋጆች ለዘርፉ መስፋፋት በመንግሥት በኩል ያለው ፈቃደኝነት ማሳያ ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ሲሆኑ፣ አዋጁን ተከትለው በቁጥር በርከት ያሉ የኤሌክትሮኒክስ ሚዲያዎች በመንግሥትና የግል ድርጅቶች እንዲሁም በማኅበረሰብ ደረጃ ተቋቁመው መንቀሳቀሳቸው ለዘርፉ ማደግ ተስፋ ሰጪ ሆኖ ሊታይ የሚችል እርምጃ ነው፡፡

አሁን በሥራ ላይ በሚገኘው የብሮድካስት አዋጅ ቁጥር 533/1999 አንቀጽ 2(2) መሠረት የብሮድካስት አገልግሎት ማለት ”ሕዝብን ለማስተማር፣ ለማሳወቅ፣ ወይም ለማዝናናት የሚከናወን የሬዲዮ ወይም የቴሌቪዥን ሥርጭት አገልግሎት” ነው፡፡ ከዚህ ትርጉም አንፃር በአገራችን በአሁኑ ወቅት በብዛት በመንቀሳቀስ ላይ ያሉት የሬዲዮ ጣቢያዎች ናቸው፡፡ በቴሌቪዥን ዘርፍ ግን ከመንግሥታዊው ኢቢሲ፣ ከተወሰኑ የክልል ቴሌቪዥኖች እና መሠረታቸውን በውጪ አገራት አድርገው በሳተላይት ከሚሠራጩ የግል ቴሌቪዥኖች በስተቀር በቁጥርም ሆነ በጥራት በቂ የሆኑ የቴሌቪዥን አገልግሎት ሰጪዎች የሉም፡፡

ይህ የቴሌቪዥን አገልግሎት ሰጪዎች እጥረትና የጥራት ውሱንነት የአገራችንን የቴሌቪዥን ተመልካች አማራጭ በማሳጣቱ የተነሳ በርካታ ሕዝብ ወደውጪ ሚዲያዎች ፊቱን እንዲያዞር ተገዷል፡፡ በተለይም ከመካከለኛው ምሥራቅ አገሮች በነፃ የሚሠራጩ የሳተላይት ቴሌቪዥን ቻናሎች (free-to-air TV channels) በአብዛኛው የቴሌቪዥን ተመልካቾች ዘንድ በአማራጭነት ተወስደዋል፡፡ እነዚህ ቻናሎች ደግሞ በአመዛኙ በአረብኛ ቋንቋ የሚቀርቡ በመሆናቸው ተመልካቹ በማይገባው ቋንቋ ፕሮግራሞችን ለመከታተል መገደዱ ቻናሎቹን ከመማሪያና መዝናኛነት ይልቅ የጊዜ ማሳለፊያ ብቻ እንዲሆኑ አድርጓቸዋል፡፡ ከእነዚህ ሁሉ ችግሮች በመነሳት በአገራችን አማራጭ የቴሌቪዥን ሚዲያ በስፋት መኖር አስፈላጊ እንደሆነ ይህ ጸሐፊ ያምናል፡፡

በመግቢያዬ ላይ የጠቀስኩት የአዲስ አድማስ ጋዜጣ የጥቅምት 6 ዕትም፣ በሁለተኛው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ ለ22 የመንግሥትና የግል የቴሌቪዥን ጣቢያዎች ፈቃድ ለመስጠት መታቀዱን ይገልጻል፡፡  የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለሥልጣን ምክትል ዋና ዳይሬክተር ለጋዜጣው እንደተናገሩት፣ በዚህ ዓመት ከአናሎግ ወደ ዲጂታል የሚደረገው ሽግግር ሲጠናቀቅ ከሚኖሩት 22 ቻናሎች መካከል ለእያንዳንዱ ክልልና ለኢቢሲ ቻናሎች የሚሰጡ ሲሆን፣ ቀሪዎቹ ቻናሎች ደግሞ ለግል ድርጅቶች በጨረታ ይሰጣሉ፡፡ ባለሥልጣኑ ይፋ ባደረገው የቻናሎች ክፍፍል መሠረት፣ ሦስት ቻናሎች ለግል ብሮድካስተሮች ተመድበዋል፡፡ ቀሪዎቹ 19 ቻናሎች ደግሞ ለመንግሥት/የሕዝብ ሚዲያዎች የሚሰጡ ይሆናል፡፡

ሦስት የግል ቻናሎች ካለው ፍላጎት አንፃር አነስተኛ ቢሆኑም፣ የግል ብሮድካስተሮችን ወቅታዊ አቅም ከግምት ስናስገባ ለጊዜው በቂ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ቁም ነገሩ ግን ብዛታቸው ሳይሆን ጥራትና ብቃት ነው ባይ ነኝ፡፡ ልናተኩርበትም የሚገባው ይኸው የጥራትና ብቃት ጉዳይ ነው፡፡ ደጋግሜ ያነሳሁት የአማራጭ የቴሌቪዥን ሚዲያ አስፈላጊነት መነሻው እስካሁን ያሉን የቴሌቪዥን ጣቢያዎች በሚፈለገው የጥራትና የብቃት ደረጃ ላይ አለመገኘታቸው መሆኑን ስንመለከት፣ ስለእነዚህ ጉዳዮች የማሰብና የመወያየትን አስፈላጊነት አጉልቶ የሚያሳይ  ይመስለኛል፡፡ ይህ የጥራት ጉዳይ አሁን በሥርጭት ላይ ያሉትንም ሆነ ወደፊት ሥራ ይጀምራሉ የሚባሉትን ጣቢያዎች በእኩል የሚመለከት በመሆኑ፣ በእኔ በኩል ያሉኝን ዕይታዎችና ተያያዥ ሐሳቦች በተከታታይ ለማቅረብ እሞክራለሁ፡፡

ማስታወሻ፡-   ይህ ጽሑፍ ከተጻፈ ስድስት ወራት ያለፉት ቢሆንም፣ በጊዜው በጋዜጣ እንዲወጣ ተልኮ ሳይወጣ የቀረ  ጽሑፍ ነው፡፡  አሁን ግን ከርዕሰ-ጉዳዩ ወቅታዊነት አንፃር በዚህ ብሎግ ላይ ቀርቧል፡፡

የፊልምና ድራማዎቻችን ሥጋት፣ "ቃና" ወይስ ...?

ረቡዕ፣ መጋቢት 21 ቀን 2008 ዓ.ም. የኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ማኅበራት ”ቃና” የተባለው የሳተላይት ቴሌቪዥን እያቀረበ ባለው የፕሮግራም ይዘት ላይ ”አለን” ያሉትን ሥጋትና ተቃውሞ የሚገልጽ ጋዜጣዊ መግለጫ ሰጥተው ነበር፡፡ በመግለጫው ላይ የተነሱት ሐሳቦች በሁለት ነጥቦች ተጠቃለው ሊቀርቡ ይችላሉ፡፡ እነርሱም፡-

1.      የቃና ቲቪ አካሄድ የአገር ውስጥ የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎችን ከጨዋታ ውጭ ያደርጋል፣

2.     በቃና ቲቪ የሚቀርቡ ፕሮግራሞች ለባሕል ወረራ ያጋልጣሉ

የሚሉ  ናቸው፡፡

በመሠረቱ፣ እነዚህ ማኅበራት የኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብና ባሕልን አስመልክቶ የተቆርቋሪነት ሥጋታቸውን መግለጻቸው ከምንም በፊትና በላይ ያስመሰግናቸዋል፡፡ ነገር ግን፣  የእስከዛሬ ልምዳችንና የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎቻችንን እንቅስቃሴ ጠለቅ ብለን ስንፈትሽ ”የማኅበራቱ እውነተኛ ሥጋት ምንድን ነው?” ብለን እንድንጠይቅ የሚያስገድዱ ሁኔታዎችም አብረው ይመጣሉ፡፡ እኔም በመግለጫውና ከመግለጫው በኋላ በተሰሙትና በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን ከተገለጹት ሐሳቦች በመነሳት አስተያየቴን ለመስጠት እሞክራለሁ፡፡

የሥጋቱ ምንጭ ምንድን ነው?

የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ማኅበራቱ በመግለጫቸው የቃና ቲቪ አካሄድ ”ያስከትላቸዋል” ያሏቸውን ”ጉዳቶች” ከላይ በጠቀስኳቸው ነጥቦች አንፃር በሚከተለው መልኩ አስቀምጠዋቸዋል፡፡

·         ”ጣቢያው አጭር ዕድሜ ያለውን የቴሌቪዥን ድራማ ታሪካችንን በማቀጨጭ የፊልም ኢንዱስትሪውን ዕድገት የሚያሰናክል በመሆኑ ፕሮግራሙን በድጋሚ ሊከልስ ይገባዋል፡፡”

·         ”በጣቢያው የሚቀርቡት የውጭ አገር ፊልሞች ንግድ-ተኮር በመሆናቸው ምንም ዓይነት ትምህርታዊና ሞራላዊ ይዘት የላቸውም፡፡”

እነዚህ የማኅበራቱ ”ሥጋቶች” ”መነሻቸው ምንድን ነው?” ብለን ስንጠይቅ፣ በይፋ የምናገኘው መልስ ”ከዘርፉ ሕልውና ከመጨነቅና የኢትዮጵያን ባሕል ከወረራና ከመበረዝ ለመከላከል ከማሰብ” የሚል ነው፡፡ የተሸፈነውና ትክክለኛው ምላሽ ግን አሁን ያሉት የዘርፉ ተዋንያን ”የእንጀራ ገመድ መበጠስ” ጉዳይ ነው ባይ ነኝ፡፡ አንድ የዘርፉ ባለሙያ እንደገለጹት፤ በአሁኑ ወቅት በኪነ-ጥበቡ (በፊልምና የቴሌቪዥን ፕሮዳክሽኖች) ዘርፍ የሚሠሩ 10‚000 ያህል ”ባለሙያዎች” አሉ (”ባለሙያዎች” የሚለውን ቃል በትዕምርተ-ጥቅስ ውስጥ ያስቀመጥኩት በዕውቀት የተደገፈ ሥራ የሚሠሩት ሰዎች ቁጥር ይህን ያህል ደርሷል ብዬ ለማመን ስለሚከብደኝ ነው)፡፡ የእነርሱ ሥጋት ”እነዚህ ሁሉ ”ባለሙያዎች” በቃና ቲቪ አካሄድ ምክንያት ሥራ-አጥ ይሆናሉ” የሚል ነው፡፡ ሁለተኛውና ከባሕል ወረራ ጋር የሚገናኘው ሐሳብ የመጀመሪያውን ሐሳብ ለመደገፍና ለማኅበራቱ አቋም ጉልበት ለመስጠት የመጣ እንጂ በእውነት ማኅበራቱ ዛሬ ላይ ተቆርቁረውበት የሚያነሱት ነው ብዬ አላምንም፡፡ ምክንያቴን ወደፊት እመለስበታለሁ፡፡

የሥጋቶቹ የተጨባጭነት ልክ

በኪነ-ጥበብ ማኅበራቱ የተነሱት ሥጋቶች ትክክለኛ ሥጋት መሆናቸውን ለመፈተሽ፣ ወቅታዊውን የኢትዮጵያን የቴሌቪዥንና የፊልም ዘርፍ ሁኔታ መቃኘት የሚያስፈልግ  ይመስለኛል፡፡ በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ የቴሌቪዥን ቻናሎች ቁጥር (በሳተላይት ከውጭ የሚተላለፉትን ጨምሮ) ወደ 20 ገደማ ደርሷል፡፡ ከእነዚህ ቻናሎች መካከል ቀዳሚ የሚባሉት ብሔራዊና የክልል ቴሌቪዥኖች እንዲሁም የግል ቻናሎች ለቴሌቪዥን ድራማዎችና የአገር ውስጥ ፊልሞች ሰፊ የአየር ሰዓት እየሰጡ ይገኛሉ፡፡ እንደ ማሳያ ኢቢሲ እና ኢቢኤስን ብንወስድ፣ ኢቢሲ አምስት ድራማዎችን (አራት ሲሪያል እና አንድ ሲትኮም) ሳምንቱን በሙሉ በሁለት ቻናሎች የሚያቀርብ ሲሆን፣ ኢቢኤስ በበኩሉ አራት ድራማዎችን (ሁለት ሲሪያል እና ሁለት ሲትኮም) ያቀርባል፡፡ በፊልም በኩልም ሁለቱም ቻናሎች ሳምንታዊ የታላቅ ፊልም (feature films) ፕሮግራሞች አሏቸው፡፡ እዚህ ላይ ሁሉም ድራማዎችና ፊልሞች ከመደበኛ ቀናቸው በተጨማሪ በድጋሚ የሚቀርቡ መሆናቸውን ልብ ይሏል፡፡

ከዚህ አንፃር ዛሬ ላይ በተለይ ለቴሌቪዥን ድራማዎች ቀን ወጥቶላቸዋል ማለት እንችላለን፡፡ ሚዲያዎቹም ተጨማሪ ድራማዎችን እንደሚፈልጉ እየሰማን ነውና በብዛት ደረጃ አንፃራዊ በሆነ መልኩ ዕድሉ ሰፍቷል ብንል የተሳሳትን አይመስለኝም፡፡ ቀጣዩ ጥያቄ ”ጥራት ላይ እንዴት ናቸው?” የሚለው ይሆናል፡፡ ምናልባትም የአሁኑ የማኅበራቱ ሥጋት እውነተኛ መነሻ ከዚህ ጋር የሚያያዝ ሊሆን ይችላል፡፡

የጥራትን ጉዳይ ከይዘት ጋር አጣምሮ መመልከት የተሻለ ይመስለኛል፡፡ ምክንያቱም ይዘት ሐሳብን፣ መልዕክትንና አቀራረብን የሚወስን በመሆኑ፡፡ ይዘት (content) ለተደራሲው ልናቀርብ የፈለግናቸውን ጉዳዮችና የምናነሳቸውን ጥያቄዎች በአንድነት ሰብስቦ የሚይዝ ቋት እንደመሆኑ፣ የይዘት ምርጫና ውሳኔ በሚተላለፈው ሐሳብና መልዕክት ጥራት ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያሳርፋል፡፡ ከዚህ አኳያ፣ የቴሌቪዥን ድራማዎቻችን ይዘት በሚዲያዎቹ ምርጫ የሚወሰኑ ከሆነ፣ የደራሲዎችና የሐሳብ አመንጪዎች ምናብ በሚዲያው ምርጫ፣ አለፍ ሲልም ጫና ምክንያት ሊገደብ የሚችልበት ዕድል ሰፊ ነው፡፡ ተጨባጭ ማስረጃ ለማቅረብ ቢያዳግተኝም፣ የጊዜያችን የቴሌቪዥን ድራማዎች የዚህ አካሄድ ሰለባ መሆናቸውን በተባራሪ ከምንሰማቸው ሁነቶችና እንደተመልካችም ከምናስተውላቸው የሐሳብ መሳሳቶች በመነሳት መናገር እችላለሁ፡፡

ባለፉት ጥቂት ዓመታት የተመለከትናቸውንና እየተመለከትናቸው ያሉትን የአገራችንን የቴሌቪዥን ድራማዎች ከይዘትና ጥራት አንፃር ስገመግማቸው፣ የሚያነሷቸውን ርዕሰ-ጉዳዮች በአጠቃላይ ”በጣም ጥሩ” የሚል ደረጃ እሰጣቸዋለሁ፡፡ የአብዛኞቹ መነሻ ታሪክ ትኩረትን የሚስብ፣ አንዳንዴም የሚያመራምርና የሚያወያይ ነው፡፡ የሚያነሱት ጭብጥ በአብዛኛው ለኢትዮጵያዊያን ቅርብ በሆኑ ጉዳዮች ላይ የሚያተኩር በመሆኑ ድራማዎቻችን ከፍተኛ የተከታታይ ቁጥር አስመዝግበዋል ማለት ይቻላል፡፡

በሌላ በኩል ግን፣ ድራማዎቻችን ቀላል የማይባሉ ቴክኒካዊ ግድፈቶችን የተሸከሙ መሆናቸው ግልጽ ነው፡፡ አንዳንዶቹ ድራማዎች መነሻቸውን እንጂ መድረሻቸውን የማያውቁ፣ ሌሎቹ በአንድ ድራማ ውስጥ በርካታ ሐሳቦችን አጭቀው ሁሉንም ለማሳየት የሚውተረተሩና ያልተሳካላቸው፣ ከሞላ ጎደል፣ ሁሉም ደግሞ ድርሰቶቻቸውን በበቂ ጥናትና መረጃዎች ያላስደገፉ፣ በተለይም ደግሞ ሙያ-ነክ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ከፍ ያለ የተአማኒነት ጉድለት ያለባቸው ናቸው፡፡ እነዚህ ሁሉ ችግሮች፣ በእኔ አመለካከት፣ በወረቀት ላይ ተስተካክለው ሊቀርቡ የሚችሉ እንጂ፣ አሁን በቃና ቲቪ ጉዳይ ላይ እንደሚነሳው ከገንዘብ አቅም ማነስ፣ ከግብዓቶች ውድነት፣ ወዘተ፣ ጋር የሚያያዙ አይደሉም፡፡ ይህንን እንዲሠሩ የሚጠበቅባቸው ባለሙያዎቻችን ናቸው እንግዲህ አዲስ አቅጣጫ ይዞ የመጣውን ሚዲያ በገና-ለገና ”ከገበያ ያስወጣናል” በሚል ሥጋት እርምጃ እንዲወሰድበት እየወተወቱ ያሉት፡፡

ከላይ የዘረዘርኳቸውን ጉድለቶች በጥቅሉ ያስቀመጥኩት፣ አሁን በማኅበራቱ የተነሱት ሥጋቶች በተወሰነ ደረጃ መሠረት ያላቸው ቢሆኑም፣ ዋነኛው ችግር የሥራዎቹ በተገቢው ደረጃ ያለመቅረብ እንጂ የቃና መምጣት አይደለም ለማለት ነው፡፡ በቀጣይ ይህን ሐሳቤን በዝርዝር ለማቅረብና የአገራችንን የቴሌቪዥን ድራማ ወቅታዊ ሁኔታ ከቃና ቲቪ አካሄድ አንፃር ለመገምገም እሞክራለሁ፤ እግረ-መንገድም ”ቃና” ያስተዋወቀውን አቀራረብ በሂሳዊ ዓይን ለመመልከት፡፡ በተጨማሪም፣ የኢትዮጵያ የፊልምና የቴሌቪዥን ድራማ ዘርፍ ምን ቢያደርግ የተሻለ ደረጃ ላይ ሊደርስ እንደሚችል የምሰጠው አስተያየት ይኖረኛል፡፡

(ይህ ጽሑፍ በሚያዚያ 8 ቀን 2008 ዓ.ም. አዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ ታትሞ ወጥቷል፡፡)

የማለዳ ትዝብቴ

ዛሬ ማለዳ በሸገር ኤፍ.ኤም 102.1 የስፖርት ዜና ላይ ያዳመጥኩት ዜና በጣም አስገርሞኛል፡፡ ትናንት በኢትዮጵያ ፕሪምየር ሊግ ቅዱስ ጊዮርጊስና መከላከያ ሲጫወቱ የቅዱስ ጊዮርጊሱ ተጫዋች አሉላ ግርማ ጉዳት ይደርስበታል፡፡ ተጫዋቹ ሕክምና እንዲደረግለት ከሜዳ መውጣት ነበረበት፣ ነገር ግን ለዚህ የሚያገለግለው ቃሬዛም ሆነ አምቡላንስ በስታዲየሙ አልነበረም፡፡ አምቡላንሱ በሥፍራው የተገኘው በሁለተኛው ግማሽ ላይ ነበር፡፡ አሉላም በዚህ ምክንያት ከሜዳ በቡድን ጓደኞቹ ተሸካሚነት ለመውጣት ተገደደ፡፡

እንዴት እግር ኳስን የመሰለ፣ ለጉዳት ሊዳርግ የሚችል አካላዊ ንክኪ ያለበት ጨዋታ ቢያንስ ያለቃሬዛ ይካሄዳል? የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ”ጉዳዩን ተመልክቼ እርምጃ እወስዳለሁ” ብሏል፡፡ ሌላው አስገራሚ ነገር ግን የፌዴሬሽኑ ተጠባባቂ ዋና ጸሐፊ እና የሕዝብ ግንኙነት ኃላፊ ከሸገር ስፖርት ለቀረበላቸው ጥያቄ የሰጡት መልስ ነው፡፡ ኃላፊው በዚህ ጉዳይ ከአምቡላንስ አቅራቢው ተቋም በተጨማሪ የጨዋታው ኮሚሽነርም ተጠያቂ እንደሚሆኑ ሲገልጹ፣ የኮሚሽነሩን ማንነት አስመልክቶ ለቀረበላቸው ጥያቄ ”በሰዓቱ ስብሰባ ላይ ስለነበርን ኮሚሽነሩ ማን እንደነበሩ አላወቅንም” የሚል ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ በጣም ያሳፍራል! እንዴት አንድ አወዳዳሪ አካል፣ ራሱ የመደበውን የጨዋታ ታዛቢ ማንነት ”አላውቅም” ይላል? መቼም የጨዋታ መረጃ በጽሑፍ ሳይመዘገብ አይቀርም፡፡ ”እነ እከሌ ዳኞች፣ እከሌ ኮሚሽነር” ብሎ ለሁሉም ወገን የሚያሳውቅ ይመስለኛል፡፡ እና፣ ፋይል አገላብጦ እንኳን ኮሚሽነሩ እገሌ ነው ማለት ይቸግራል? እንዲህ ዓይነቱ ቀልድ የሚያበቃው መቼ ይሆን?!